بررسی استانداردهای ایمنی تیتانیوم دی‌اکسید در اروپا و ایران

چارچوب‌های قانونی و الزامات ایمنی تیتانیوم دی‌اکسید در اتحادیه اروپا

طبق تحقیقات سازمان ایمنی افزودنی‌های غذایی (European Food Safety Authority یا EFSA)، تا قبل از سال ۲۰۲۱، تیتانیوم دی‌اکسید صرفاً یک رنگ سفیدکننده غذایی بود که در آدامس، شیرینی و سس قابل استفاده بود.اما بعد از بررسی‌های مجدد این ماده، EFSA اعلام کرد که نگران نانوذرات TiO₂ است که ممکن است در بدن تجمع کند.

در نهایت، در نظر نهایی این سازمان اعلام شد که نمی‌توان ایمنی TiO₂ را به‌طور کامل در مواد غذایی تضمین کرد؛ چون درباره اطلاعات مربوط به ژنوتوکسیک یا آسیب به DNA ابهاماتی وجود دارد و استفاده از این ماده در تمام مواد غذایی ممنوع اعلام شد.

سازمان EU REACH (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) که در زمینه قوانین شیمیایی در اتحادیه اروپا فعالیت دارد، در مورد ایمنی تیتانیوم دی‌اکسید در سال ۲۰۱۷ تحقیقاتی انجام داد. طبق این تحقیقات پیشنهاد شد که TiO₂ باید در دسته‌بندی مواد مظنون به سرطان‌زایی در صورت استنشاق قرار بگیرد و در سال ۲۰۲۰ این طبقه‌بندی از طرف کمیسیون اروپا تصویب شد.

این قانون از ۱ اکتبر ۲۰۲۱ در تمام صنایع تولیدی اجرا شد و طبق آن، هر محصول که حاوی TiO₂ پودری با اندازه ذرات کمتر از ۱۰ میکرومتر باشد، باید یک برچسب هشدار داشته باشد.

بررسی وضعیت ایمنی و الزامات مصرف تیتانیوم دی‌اکسید در صنایع ایران

مقررات TiO₂ در ایران بسیار ضعیف‌تر از اتحادیه اروپا است و این ماده در صنایع مختلفی نظیر رنگ‌سازی، لاستیک، مواد غذایی و آرایشی استفاده می‌شود.

مقررات استفاده از تیتانیوم دی‌اکسید عمدتاً بر اساس استانداردهای ملی ایران است و در صنعت غذایی به‌عنوان یک ماده افزودنی مجاز شناخته می‌شود، اما برای استفاده در مواد خوراکی مانند آدامس، آبنبات و سس، حداکثر میزان مصرف مشخص شده که تولیدکنندگان باید طبق آن عمل کنند.

با توجه به موضوع ممنوعیت استفاده از TiO₂ در مواد خوراکی در اروپا، بحث بازنگری قوانین در ایران نیز مطرح است، اما هنوز ممنوعیت کاملاً قطعی در ایران اجرا نشده است.

مقایسه تطبیقی مقررات ایمنی تیتانیوم دی‌اکسید در اروپا و ایران

مصرف گسترده تیتانیوم دی‌اکسید در جهان در صنایع مختلف، باعث ایجاد مجموعه‌ای از چارچوب‌ها در منطقه اروپا و ایران شده است تا ایمنی این ماده رعایت شود، اما تفاوت‌ها و شباهت‌هایی در این باره وجود دارد که در ادامه به مقایسه آن‌ها می‌پردازیم:

۱. بررسی شباهت‌ها

ایران و اروپا هر دو به‌خوبی کاربرد گسترده TiO₂ را می‌شناسند و از این ماده به‌عنوان یک ماده سفیدکننده در صنایع پلاستیک، غذا و آرایشی استفاده می‌کنند.

همچنین، اهمیت بهداشت شغلی در ایران و اروپا مورد توجه قرار می‌گیرد، از جمله استفاده از ماسک، تهویه و کنترل گردوغبار. مقررات وضع‌شده در ایران در زمینه غذا و دارو به شکل نسبی از مستندات WHO و FAO و دستورالعمل‌های اروپایی الهام گرفته شده است.

۲. محدودیت‌های مصرف در غذا و دارو

• مواد خوراکی: مصرف تیتانیوم دی‌اکسید در مواد خوراکی مثل آدامس، شیرینی و سس کاملاً مجاز بود، اما بعد از سال ۲۰۲۱ به دلایل احتمال آسیب ژنتیکی، استفاده از این ماده به‌طور کلی ممنوع اعلام شد. در ایران، استفاده از این ماده همچنان در مواد خوراکی مجاز است و احتمال دارد که در آینده سخت‌گیری‌هایی انجام شود.

• حوزه دارو: اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۲۵ استفاده از این ماده را مجاز دانست، به این دلیل که حذف ناگهانی آن باعث مشکلات زیادی می‌شد؛ اما آژانس دارویی اروپا موظف شد که به‌سرعت جایگزینی برای این ماده پیدا کند. در ایران، TiO₂ به‌عنوان یک رنگدانه و پوشش قرص کاربرد دارد و هنوز محدودیتی درباره آن اعلام نشده است.

۳. ایمنی کارکنان در کارخانه‌ها

همه کارکنان در صنایع مختلف که با ماده تیتانیوم دی‌اکسید سروکار دارند، به‌خصوص در صنعت رنگ‌سازی، پلاستیک و داروسازی، در معرض خطر استنشاق این ماده هستند. تحقیقات نشان داده که استنشاق ذرات TiO₂ می‌تواند باعث بروز مشکلات تنفسی و سرطان شود.

به همین دلیل، باید حتماً از ماسک‌های فیلتردار، دستکش و عینک استفاده شود و از سیستم تهویه صنعتی و فیلترهای قوی استفاده شود تا این ذرات در محیط پخش نشوند. مدیریت پسماند و جمع‌آوری گردوغبار ضایعات نیز بسیار اهمیت دارد و توصیه می‌شود که غلظت ذرات در هوا اندازه‌گیری شود و حدود مجاز تماس شغلی اعلام گردد.

۴. برچسب‌گذاری و هشدارهای ایمنی

برچسب‌گذاری نقش بسیار مهمی در پیشگیری و اطلاع‌رسانی دارد و برچسب‌ها به مصرف‌کنندگان و کارکنان صنعتی هشدار می‌دهند که باید چطور با محصول برخورد کنند.

در اروپا، محصولات پودری حاوی TiO₂ با ذرات کمتر از ۱۰ میکرومتر باید حتماً برچسب هشدار داشته باشند، به‌عنوان مثال این هشدار که در صورت استنشاق احتمال بروز سرطان است. محصولاتی که مایع و جامد هستند و خطر استنشاق ندارند، برچسب می‌تواند ساده‌تر باشد.

برچسب‌گذاری در ایران الزامات خاصی ندارد و بر اساس استاندارد ملی ایران انجام می‌شود. در اغلب محصولات صنعتی و مصرفی، هشدار عمومی درج می‌شود، اما الزامات بسیار دقیقی برای مصرف TiO₂ وجود ندارد.

جدول مقایسه مقررات TiO₂ در ایران و اروپا

ضرورت پایبندی به استانداردها برای سلامت جامعه و توسعه صنعتی

رعایت اصول و استانداردها در حوزه تولید از ارکان اصلی است که تضمین‌کننده سلامت، حفظ محیط زیست و ارتقای کیفیت محصول خواهد بود. تولیدکنندگان باید بر اساس مجموعه دستورالعمل‌ها پیش روند تا محصولات در قالب چارچوب مشخص و قابل اعتماد تهیه شود. رعایت استاندارد TiO₂ نیز باید کاملاً رعایت شود، به‌خصوص در زمینه تولید رنگ، مواد غذایی و آرایشی.

بنابراین، رعایت استاندارد تیتانیوم دی‌اکسید باعث می‌شود:

• محصولات داخلی مورد اعتماد بین‌المللی و عمومی قرار بگیرد.

• آسیب احتمالی به مصرف‌کنندگان از بین برود.

• کارگران در معرض مواجهه بیش از اندازه با این ماده قرار نگیرند.

• مشکلات زیست‌محیطی، اقتصادی و حقوقی صنایع بروز ندهد.